පුරාවෘත්තයෙන් මතුවන විහාර ඉතිහාසය

ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවස – අනුරාධපුර මුල් යුගය

මූලාරම්භය හා පුරාණ ලෙන් ලිපි

කටුගහගල්ගේ විහාර ඉතිහාසයේ ලිඛිත සාක්ෂි ක්‍රි.පූ. 3වන සියවස දක්වා ඈතට දිව යයි. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් මෑතකදී සොයා ගන්නා ලද ලෙන් ලිපියකට අනුව, විදිසා නම් පුද්ගලයෙකු විසින් මෙම ලෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කර ඇති බව සඳහන් වේ. ඉතිහාසඥයන් විසින් මෙම අක්ෂර දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ (ක්‍රි.පූ. 307-267) සමයට අයත් බවට නිගමනය කර තිබේ. මෙමගින් පැහැදිලි වන්නේ ලක්දිව බුදු සමය නිල වශයෙන් ස්ථාපිත වූ ආරම්භක යුගයේ සිටම මෙම පුදබිම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානයක්ව පැවති බවයි.

"විදිසා නම් පුද්ගලයා විසින් මෙම ලෙන පූජා කරන ලදී"

ඉන් අනතුරුව දුටුගැමුණු රජ (ක්‍රි.පූ. 161-137) සහ වළගම්බා රජ (ක්‍රි.පූ. 103-77) යන රජවරුන්ගේ සමයේදී මෙම විහාරයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදු කළ බවට ද සාධක හමු වී ඇත. ඒ අනුව, වසර 2300කට ආසන්න කාලයක් පුරා මෙම ලෙන් අරහත් භික්ෂූන්, තවුස් හිමිවරුන් සහ භික්ෂු පරපුරේ නිරන්තර වාසස්ථානයක් වශයෙන් පැවති බව පිළිගැනේ.

ක්‍රි.පූ. 03 – ක්‍රි.පූ. 89–77 – අනුරාධපුර යුගය

වළගම්බා රාජ යුගය හා ජනප්‍රවාද

කටුගහගල්ගේ විහාරය හා බැඳුණු ප්‍රබලතම ජනප්‍රවාදයන්ගෙන් එකක් වන්නේ වළගම්බා රජු (වට්ටගාමිණී අභය) සමඟ ඇති සම්බන්ධයයි. ක්‍රි.පූ. 104දී සොළී ආක්‍රමණිකයන් විසින් අනුරාධපුර රාජධානිය අල්ලා ගැනීමෙන් පසු වළගම්බා රජුට සිහසුන අහිමි විය. ජනප්‍රවාදයට අනුව, රජු පසුබිම් ප්‍රදේශයේ සැඟව සිටිමින් රුහුණේ සිට නව හමුදාවක් ගොඩනගන සමයේදී මෙම දැවැන්ත ලෙන් සංකීර්ණය භික්ෂූන් වහන්සේලාට වාසස්ථානයක් ලෙස කරවා දුන් බව විශ්වාස කෙරේ.

විහාරයේ ප්‍රධාන ලෙන අඩි 300ක් පමණ දිගු වන අතර අඩි 50ක් පමණ පළල් ය. මෙම විශාලත්වය නිසා එකම ගල් ලෙන යට ප්‍රතිමා ගෘහය (බුදු මැදුර) සහ සඟවාසය (භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ නේවාසික ගොඩනැගිල්ල) යන දෙකම ඉදිකිරීමට හැකි වී තිබේ. මෙසේ එකම ලෙනක් යට උභය අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථාන අතර දුර්ලභ ලක්ෂණයක් ලෙස සැලකේ.

ක්‍රි.පූ 161 – ක්‍රි.පූ 137 – අනුරාධපුර යුගය

ථේරපුත්ථාභය හිමි හා ගෝටයිම්බර ජනප්‍රවාදය

කටුගහගල්ගේ බිම හා බැඳුණු රසවත් පුවතක් දුටුගැමුණු රජුගේ දසමහා යෝධයන් සමඟ සම්බන්ධ වේ. එම යෝධයන් දස දෙනාගෙන් අයෙකු වූ ථේරපුත්ථාභය, යුද්ධයට පෙර මෙම විහාරයේ සාමණේර භික්ෂුවක් ලෙස වැඩ සිටි බව ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් ය. අසල පිහිටි මුතුකෙළියාව ගම්මානයේදී තල් රා හතක් පානය කර මත් වූ ගෝටයිම්බර නම් අනෙක් යෝධයා, විහාර භූමියට පැමිණ කලහල කරමින් සාමය බිඳ හෙළිමේ පුවතක් ජනකතා අතර එයි.

එවකට විහාරාධිපති හිමියන් වැඩ නොසිටි බැවින්, ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමණේරයන් වහන්සේ ලෙස කටයුතු කළ ථේරපුත්ථාභය හිමියන් ගෝටයිම්බරයාට විහාරයෙන් නික්ම යන ලෙස අවවාද කර ඇත. එයට අවනත නොවූ ගෝටයිම්බරයා දිගින් දිගටම ඝෝෂා කිරීම නිසා කෝපයට පත් ථේරපුත්ථාභය හිමියන්, තම දෙපතුලින් ගෝටයිම්බරගේ දෙපතුල් බදාගෙන ගල්තලාව අද්දරට ඇදගෙන ගොස් පහතට විසි කළ බවත් කියැවේ. ගිහියකු ලෙස එකල ඉමහත් ශක්තියක් හිමිව සිටියද ථේරපුත්ථාභය එවැනි ප්‍රාතිහාර්යක් කිරීම මෙම සිදුවීම විශේෂ කරයි.

මෙම සිදුවීම දුටු කාවන්තිස්ස රජු ථේරපුත්ථාභය හිමියන්ට සිය හමුදාවට එක්වන ලෙස ආරාධනා කර ඇති අතර, එළාර රජු පරදවා රටේ ස්වෛරීත්වය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළ පසු නැවත භාවනාවට හා පැවිදි දිවියට යොමු වීමේ අවසරය මත උන්වහන්සේ එම ආරාධනය පිළිගෙන ඇත. ථේරපුත්ථාභය හිමියන් වැඩසිටි ලෙන පොළොව මට්ටමේ සිට අඩි 30ක් පමණ උසින් පිහිටා ඇත. මෙම ලෙන වෙත ළඟා වීමට කුඩා පියගැටපෙළක් පමණක් ගලේ කොටා ඇති අතර, වර්තමානයේ උණ බට ඉණිමගක් භාවිතයට ගැනේ.

අනුරාධපුර යුගය

අනුරාධපුර ස්ථූප හා අඛණ්ඩ වාසස්ථාන

විහාරය ආසන්නයේ අඩි 200ක් පමණ උස ගල්තලාවක් මුදුනේ පැරණි ස්ථූප දෙකක නටබුන් පිහිටා ඇත. මේවා අනුරාධපුර යුගය දක්වා දිවෙන බවට විශ්වාස කෙරේ. කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ස්ථූප දෙකම පස් ගොඩැලි ස්වරූපයකට පත්ව තිබූ අතර, එයින් එක් ස්ථූපයක් මත මෑතකාලීනව නව ස්ථූපයක් ඉදිකර ඇත.මෙම භූමියේ ඇති තවත් ලෙන් සමූහයක් මෙඩලන්ද ඉකෝ රිසෝට් භූමිය ආසන්නයෙන් හමු වන අතර, පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ තුළින් තහවුරු කර ගත යුතුව ඇති භූගත උමං පිළිබඳ සාධක ද පවතී.

1187 – 1196 – පොළොන්නරු යුගය

නිශ්ශංකමල්ල රාජ ගාවු කණු සෙල්ලිපිය

කටුගහගල්ගේ විහාර ඉතිහාසයේ පොළොන්නරු යුගයේ ඇති වැදගත්කම මනාව පිළිබිඹු කරන ප්‍රධාන සාධකයක් ලෙස මෙම ගල් කණු සෙල්ලිපිය හැඳින්විය හැක. මෙය ක්‍රි.ව. 1187-1196 අතර කාලයේ පොළොන්නරු රාජධානිය පාලනය කළ නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් ස්ථාපිත කරන ලද "නිශ්ශංක ගාවු" නම් දුර මැනීමේ ක්‍රමයට අයත් ගාවු කණුවකි. කාලිංග (වර්තමාන ඉන්දියාවේ ඔඩිෂා ප්‍රදේශය) සම්භවයක් ඇති මෙම රජතුමා තමන් පිළිබඳ අතිමහත් ආඩම්බරයක් දැරූ අතර, තමන් ඉදිකළ හෝ ප්‍රතිසංස්කරණය කළ සෑම ස්මාරකයකම තම නම සටහන් කිරීමට වගබලා ගත්තේ ය.

"නිශ්ශංක ගාවුයි"

නිශ්ශංකමල්ල රජු විසින් හඳුන්වා දුන් "ගාවුව" දුර මැනීමේ ඒකකයක් වන අතර, එය ආසන්න වශයෙන් සැතපුම් 4කට (කිලෝමීටර් 6.5) සමාන වේ. සිය කාලිංග සම්භවය නිසා ඈත රුහුණු රට වැසියන්ගෙන් කැරැල්ලක් ඇති වේ යැයි බියෙන් පසු වූ රජු, පොළොන්නරුවේ සිට අම්බලන්තොට දක්වා සෑම නිශ්ශංක ගාවුවකටම ගල් කණු සිටුවා ඒවායේ රුහුණු ජනතාවට අවවාදාත්මක පණිවිඩ කොටා තැබී ය.

1880 වර්ෂයේදී අසල පිහිටි හේන් ගොවිපොළකින් සොයා ගෙන විහාර පරිශ්‍රයට ගෙන එන ලද මෙම කණුවෙහි එම අවවාදයන් සඳහන් වේ.

"රුහුණු වැසියනි, මායා රට වැසියන්ගේ අවමන් සහගත ප්‍රකාශවලට ලක් නොවන්න. අනුන්ගේ දේපළ කෙරෙහි ආශා නොකරන්න. අධික ආඩම්බරයෙන් වළකින්න."

මීට අමතරව, පාණ්ඩ්‍ය රාජධානියට තුලාභාර පූජා රැගෙන ගිය දූත මණ්ඩල දෙකක් පිළිබඳවත්, චෝල රාජධානියෙන් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්, ඇතුන්, අශ්වයන් හා තෑගි ලබා ගෙන ආ බවත්, සමනළ කන්ද වැනි දුෂ්කර මං හරහා තුන් රට (රුහුණු, මායා, පිහිටි) සංචාරය කළ බවත් මෙම සෙල්ලිපියෙහි සටහන් වේ. සියලුම නිශ්ශංක ගාවු සෙල්ලිපිවල අවසානය "නිශ්ශංක ගාවුයි" යන වදනින් සමන්විත වීම මෙහි ඇති විශේෂ ලක්ෂණයයි.

මෑත කාලය

නූතන යුගය: හානි, ප්‍රතිසංස්කරණ හා වත්මන් තත්ත්වය

මෑත අතීතයේදී කටුගහගල්ගේ විහාරය නිධන් සොරුන්ගේ විනාශකාරී ක්‍රියාවන්ට ගොදුරු විය. එම සොරකම් හේතුවෙන් සැතපෙන බුදු පිළිමය බරපතල ලෙස හානියට පත් වූවද, අදාළ බලධාරීන්ගේ මැදිහත්වීමෙන් සහ විහාරාධිපති විහාරාධිපති මාපාකඩ පෙමරතන හිමියන්ගේ මූලිකත්වයෙන් එය සාර්ථකව ප්‍රතිසංස්කරණය කර පූජනීයත්වය යළි ස්ථාපිත කරන ලදී. අනුරාධපුර යුගයට අයත් ගල්තලාවේ පැරණි ස්ථූප දෙකෙන් එකක් මත නව ස්ථූපයක් ඉදිවීම ද මෙම කාලය තුළ සිදු වූ වෙනසකි.

එපමණක් නොව, විහාරයේ පැරණි ධර්ම ශාලාව ගරාවැටීමේ අවදානමකට ලක්ව තිබූ බැවින්, නව ධර්ම ශාලාවක් ඉදිකිරීමේ අවශ්‍යතාව මතු විය. විහාරාධිපති විහාරාධිපති මාපාකඩ පෙමරතන හිමියන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ, දායක පින්කම්කරුවන්ගේ සහ ගම්වාසීන්ගේ අකුර්ශ්‍රීය දායකත්වයෙන් එම ඉදිකිරීම් කටයුතු මීට වසර කිහිපයකට පෙර ආරම්භ වී සාර්ථකව නිම කරන ලදී. විහාර භූමියේ ඉතිරි පුරාවිද්‍යාත්මක නටබුන් සහ භූගත උමං පිළිබඳ ගවේෂණ තවදුරටත් සිදු කළ යුතුව පවතී.